Ik ben Ton Sleeking sinds april 2006 wethouder van de Gemeente Emmen. In mijn portefeuille zit Gebiedsontwikkeling, Ruimtelijke Ontwikkeling, Wonen Bouwzaken en ook Emmen Revisited waarvoor ik coördinerend wethouder ben. Emmen Revisited heeft in 2001 aan de wieg van De Naoberschapsbank gestaan. Vandaar dat ik hier vandaag sta en u toespreek. Ik zal het hebben over:
1. Emmen als stad
2. Visie van de gemeente op empowerment van de burger
3. Innovatie en empowerment in uitvoering
4. Spelregels
5. De rol van ICT
6. Waar lopen we tegenaan
7. Mijn vragen aan U
1. Emmen als stad
Emmen is een stad met 109.000 inwoners in 26 dorpskernen. Qua grootte beslaat dit het gebied tussen Den Haag, Rotterdam en Gouda (zie dia waarin Emmen is geprojecteerd op dat gebied). Emmen is de tweede industriestad in Noord-Nederland na Groningen. Emmen heeft van oorsprong startend in de 50-er jaren veel industrie met laag-geschoold werk. Maar Emmen kent ook uitdagingen: grote werkeloosheid (9,5 %), lage opleidingen (10 % heeft alleen lagere school en 14 % alleen LBO). Voor de toekomst zet Emmen in op een versterking van de industriële infrastructuur met kennisintensieve bedrijven en vervoer. Want door de aanleg van de A37 komt Emmen op een strategische plek te liggen tussen de Randstad en de Baltische Staten. Verder zetten wij in op de verbetering van het opleidingsniveau van de eigen bewoners en op het aantrekken van nieuwe hoogopgeleide bewoners. Daarvoor hebben we naast goede voorzieningen ook ruimte, rust en veiligheid als belangrijk unique selling point. (U kent die reclame over Drenthe wel!)
Innovatietraditie
Uitdagingen vragen om onorthodoxe oplossingen. Emmen heeft daarom in innoveren een rijke traditie. In de jaren 70-80 van de vorige eeuw heeft Emmen aan de wieg gestaan van de start van onderwijsstimulering en het onderwijsvoorrangsbeleid. In Emmen zijn de woonerven voor het eerst ontwikkeld. En nu timmeren we aan de weg met Emmen Revisited dat een landelijk voorbeeld is voor een geslaagde aanpak van wijkvernieuwing. Op ICT-gebied willen we ook graag een innovatieve bijdrage leveren. Daar zeg ik later meer over.
2. Visie van de Gemeente op empowerment van de burger
Emmen legt in projecten en voorzieningen grote nadruk op empowerment van de burger: veel uitdagingen zijn niet alleen een zaak van een gemeente, een woningcorporatie of een welzijnsinstelling. Om Emmen leefbaar en inspirerend te maken voor iedereen in de gemeente hebben we juist ook de bijdrage van bewoners nodig. We vragen bewoners naar wat zij kunnen en willen doen. We willen aansluiten bij de ambities en drijfveren van de bewoners in een concrete samenwerking. Wij beschouwen de bewoners niet als klanten van de instituten, maar als gelijkwaardige partners, die opvattingen hebben en zaken tot stand kunnen brengen. In die zin is Emmen "de inspraak voorbij".
Empowerment is voor het volwaardig meedoen een voorwaarde. We bieden bewoners daartoe gelegenheid en gereedschap. En ze doen mee: de achterpadverlichting in Emmerhout bijvoorbeeld werd door bewoners zelf samen met leveranciers en enige organisatiesteun gerealiseerd.
Empowerment gaat verder dan participatie aan het politieke beleid
Zoals ik al zei kent Emmen uitdagingen op het terrein van werkgelegenheid, opleiding, infrastructuur, maar ook op het terrein van sociale cohesie. Veel verantwoordelijkheid om die situatie te verbeteren ligt bij mensen zelf. Daarom wil de Gemeente Emmen mensen niet alleen ondersteunen om aan besluitvorming mee te doen, maar ook om eigen dingen zelf aan te pakken. Daarom steunen wij projecten voor empowerment en sociale activering. In België en Duitsland hanteert men de term animatie voor het stimuleren van individuele en gezamenlijke activiteiten vanuit de achtergrond, ambities en drijfveren van individuen. Dat is wat wij in Emmen voorstaan.
Wijken met veel sociaal actieve burgers ontstaan niet door één buurtfeest, maar door permanente mogelijkheden voor veel "vluchtige" contacten tussen mensen in een buurt op basis van soms even vluchtige gelijke belangstelling op alle domeinen van het leven. Daarvoor moeten mensen elkaar kennen, elkaar ontmoeten en samen succesvolle dingen ondernemen. Want wie in veel netwerken participeert, kan voor veel dingen de juiste mensen bereiken. Die netwerken waarin in een wijk de onderlinge contacten plaats vinden kunnen zowel virtuele als fysieke netwerken zijn.
3. Innovatie en empowerment in uitvoering
Innoveren doen we als gemeente nooit alleen. Altijd in samenspraak met het veld en de bewoners, dat doen we door de organisatie;
- we werken wijkgericht in een alliantie onder de naam Emmen Revisited, waarin we de regie van de wijkverbetering delen met de woningcorporaties en de bewoners
- we hebben een programmabureau waarin we van de gemeente en woningcorporaties mensen detacheren die samen met bewoners programma's opstellen en uitvoeren.
- we ontwikkelen planvormingsmethodes waarbij bewoners als gelijkwaardige partner een rol spelen. Bij de vernieuwbouw in de wijken telt de opvatting van de bewoners sterk mee in de besluitvorming over de terug te bouwen woningen. De beeld-kwaliteitsplannen voor het openbaar gebied zijn samen met de bewoners opgesteld, evenals de plannen voor het aanpakken van de jongerenoverlast in de winkelcentra.
in de uitvoering:
- we ontwikkelen methodes waarin bewoners actief zelf klussen ter hand nemen en resultaten tot stand brengen. In alle wijken houden bewoners wijkschouwen die mede als onderlegger fungeren voor de integrale onderhoudsplannen. In Emmerhout hebben de bewoners 220 achterpadlampen aangelegd, in Angelslo voerden zij het parkeerdrukonderzoek uit en de nieuwe bewegwijzering in Bargeres is ontworpen door de wijkvereniging.
- We ontwikkelen randvoorwaarden waardoor die actieve inbreng van bewoners gestimuleerd wordt. De toepassing van projecten als Kan Wel en KanWel-jong (de corporaties zijn hier de motor), Wijkeigenaarschap en Buurtgerichte Sociale Activering zijn daarvan recente voorbeelden.
- Met het inzetten van gebiedsgebonden budgetten waarvan de zeggenschap over de besteding bij bewoners ligt faciliteren we de actieve inbreng en de gelijkwaardige positie van bewoners. Momenteel overleggen bewoners, gemeente en corporaties of de beschikbare budgetten gebundeld kunnen worden en nog efficiënter ingezet kunnen worden. Totaal gaat het om meer dan 1 ½ miljoen euro per jaar waarover door 34 lokale bewonersorganisaties besloten wordt.
4. Spelregels
In Emmen zijn wijkbewoners niet de enige partner maar zij staan naast andere organisaties als corporaties en welzijnsinstellingen en bijvoorbeeld winkeliers, met elk hun eigen belangen en eigen ideeën.
Doelen van de wijkontwikkeling stellen we met elkaar op en we spreken af wie welke inspanningen doet om bij te dragen aan het realiseren van die doelen. Maar als je binnen een netwerk zoiets afspreekt, wil het nog niet zeggen dat de iedereen zich ook zo gaat gedragen. Daar moet je wat voor doen:
Houding en gedrag van professionals veranderen
- Goede infrastructuur voor samenwerking en afstemming in de wijken en bovenwijks neerleggen
- Bewoners stimuleren en faciliteren om hun rol te kunnen spelen
Bewoners doen niet mee op de beleidsagenda van de professionals maar op hun eigen agenda. Vervolgens kunnen zij hun eigen agenda met die van anderen verbinden.
Maar met een andere houding van ambtenaren, woonconsulenten, en andere wijkprofessionals zijn we er niet. Een goede communicatie-structuur en goede rolverdeling is minstens zo belangrijk. En daarbij horen instrumenten om bewoners in staat te stellen zich te presenteren en coalities in de wijk te sluiten over allerlei onderwerpen en niet alleen over beleid. Een internetvoorziening in de wijken kan daarbij grote betekenis krijgen.
5. De rol van ICT
In Nederland zijn bijna alle huishoudens online, bijna alle jongeren hebben toegang tot computers en internet, Hyves heeft 6,5 miljoen leden, 49% van alle Nederlanders werkt wel eens in een sociale web omgeving. Er worden in Nederland naar schatting van de Kenniscirkel Wonen, Zorg en Welzijn 1.500 levende wijkportalen door bewoners onderhouden. Ook gaan mensen met internet steeds meer dingen onderling regelen. De Gemeente heeft de ontwikkeling van het publieke gebruik van internet vanaf het begin met grote belangstelling gevolgd. We hebben een aantal initiatieven gesteund om te onderzoeken of die daadwerkelijk konden bijdragen aan de empowerment van de burgers en hun samenwerking met elkaar.
De Gemeente ziet ICT overigens niet alleen als een mogelijk gereedschap voor de stimulering van empowerment en processen tussen bewoners en instellingen in wijken. Ook voor de economie en de werkgelegenheid is het belangrijk dat mensen, ook die met een lage opleiding, met ICT leren omgaan en daar kan sociaal gebruik aan bijdragen.
In Emmen zijn inmiddels een aantal sociale ICT-initiatieven gestart.
- In Emmen is in 1998 (10 jaar geleden!) welzijnswerker Rudi Joenje als eerste begonnen met ICT met wat nu heet Casus Consult. Een systeem waarbij het maatschappelijk werk casussen uitwisselt om zichzelf verder te professionaliseren.
- De Gemeente Emmen deed op aanzienlijke schaal mee aan de Digitale Trapvelden (2001 tot 2004). Er kwamen 16 locaties waar heel veel bewoners geleerd hebben met de computer om te gaan.
- De Naoberschapsbank, voor de rest van Nederland Web in de Wijk, is in 2001 Emmen begonnen. Dit groeide uit naar op dit moment 10 wijken in Nederland waar bewoners geleerd wordt om websites strategisch in te zetten voor hun doeleneinden.
- Daar kwam eind 2007 de Burenhulpcentrale bij. Een experiment om uit te zoeken of de tanende burenhulp een nieuwe impuls kan krijgen door de inzet van ICT.
Bij deze projecten was er vaak financiële steun van de Europese Unie, de rijksoverheid, van bedrijven en van particuliere organisaties en bewoners.
En we hadden ook succes met dit gebruik van ICT in Emmen: de projecten kregen nationale en Europese erkenning. Ik ben zelf aanwezig geweest bij een bijeenkomst in Emmen waarbij het Europees Sociaal Fonds Web in de Wijk als een van de twee meest veelbelovende projecten uit Nederland geselecteerd had. Mensen in de zaal kunnen vast ook zulke voorbeelden van waardering van hun projecten noemen.
Einde aan de steun van buiten de Gemeente
Maar, in 2005 kwam een abrupt einde aan alle grotere landelijke subsidiestromen voor innovatieve ict-initiatieven van burgers. De programma's waren succesvol, maar vooraf al beperkt van duur; zij liepen allemaal tegelijkertijd af. Ik denk dan aan:
- de Digitale Trapvelden,
- de Digitale Broedplaatsen in Deventer, Den Haag, Amsterdam en Eindhoven,
- Experimenten in het kader het programma Technologie & Samenleving van Senter-Novem
- ID-WIJK van de Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting.
Discussie over een vervolg kwam voornamelijk niet op gang omdat destijds het nieuwe kabinet op zich liet wachten. De discussie over wat verder zou moeten gebeuren is daarna eigenlijk niet meer op gang gekomen. De ontwikkeling van nieuwe werkmethoden en ICT gereedschappen voor burgerparticipatie kwam toen vooral op de schouders van individuele gemeenten te rusten.
Ons idee over ICT in de Wijk is op grond van de ervaringen nu:
In Emmen hebben ICT voorzieningen bijgedragen aan:
- het stimuleren en zichtbaar maken van sociale processen en activiteiten in de wijk
- empowerment van individuele bewoners en van groepen
- de internet vaardigheden van de wijkbewoners
Voorbeelden:
Volkstuinvereniging: de volkstuinvereniging ging in de zomer groenten leveren aan mensen met een laaginkomen, geeft adviezen voor recepten, tuininrichting en onderhoud
Blind Vertrouwen: Hanny IJzer liet aan de wijk zien dat de geleide lijnen vol met obstakels stonden en organiseerde een wandeling waarbij de wandelaars donkere brillen kregen en ervoeren wat het was zo door de wijk te gaan.
Bammoeder, Sonja liet weten wat zij als Bewust Alleenstaande moeder dacht en meemaakte, waardoor zij in contact kwam met andere BAMMERS
Kristallen, een Servische jongen die weinig contacten kon vasthouden, maakte wel een website met de kristallen die hij maakt en nu kan verkopen.
Voor de start stelden veel organisaties vragen over mogelijk misbruik en hoe dat te voorkomen. Na 5 jaar kunnen we vaststellen dat misbruik eigenlijk niet voorkomt. Mensen staan liever positief bekend.
De cijfers met betrekking tot het gebruik van de website, de digikamer en de projecten leiden tot de conclusie dat we iets te pakken hebben dat resultaat geeft.
6. Waar lopen we tegen aan
We lopen voornamelijk tegen drie dingen aan:
a. het integrale karakter van een ict-voorziening en de organisatie en financiering daarvan,
b. nieuw voor oud bij instellingen en
c. het borgen van ontwikkeling en innovatie.
A. Projecten met meerdere beleidsdoelen in zich (werkgelegenheid, cohesie, empowerment, cultuur)
Vier Wethouders van de Gemeente Emmen waren in April 2007 samen met de welzijnsinstelling en de initiatiefnemers van de ICT projecten in gesprek. "Kamerbreed" werd het succes besproken en ook werd besproken dat er naar mogelijkheden zou worden gezocht om de ICT voorzieningen de komende jaren in te bedden in regulier beleid onder het motto; " van project naar voorziening".
Nu in oktober 2008 zijn deze ambities nog steeds aanwezig, maar hebben alle wethouders eigen programmapunten en is een integrale wijkvoorziening met lange termijn resultaten een vergezicht dat lastig kan concurreren met haalbare snelle en harde eindresultaten. Ondanks dat staat er nu een structureel bedrag in de begroting2009 voor de voortzetting van de Naoberschapsbank. Daarvan kunnen drie locaties bediend worden. Van de welzijnsinstelling vragen dat er door middel van " nieuw voor oud" nog eens twee locaties toegevoegd worden.
B. Onderbrengen bij bestaande instellingen 'Nieuw voor oud'.
Nu succesvolle methodieken (en daar kennen mensen in de zaal vast ook voorbeelden van) beginnen te ontstaan, zouden die ondergebracht kunnen worden bij bestaande instellingen. Dat is lastig. Van projectmatig naar structurele financiering vraagt het inwisselen van "nieuw voor oud" bij bijvoorbeeld een welzijnsinstelling. Door de bottom-up benadering heeft dat gevolgen voor de organisatie en de competenties van de medewerkers. Welzijnswerkers denken zelden in empowerment doelstellingen maar interpreteren bewonersinitiatieven naar de beleidsdoelstellingen die zij voor de gemeente moeten realiseren.
Om daar meer ervaring mee op te doen, werken welzijnsinstellingen Sedna, De Compagnon, Welstad en Andes samen in het SIA/RAAK project "Wijken Inspireren" van De Haagse Hogeschool . Dat project is ontstaan uit de behoefte van de medewerkers van die instellingen. Zij leren om te werken met een nieuwe werkwijze die gebruik maakt de bottom-up benadering en verbinden diemet hun ervaringen op het terrein van ICT en wijkontwikkeling. Ook in Amsterdam start een SIA-RAAK project over ICT en verhalen in wijken en in Gouda vindt onder de naam Cultuur Lokaal een experiment plaats dat mogelijkheden van samenwerking tussen burgers en culturele instellingen met ICT uitwerkt. Dat zijn in onze ogen hele goede interventies. Maar ook startschoten. Om dat te blijven doen is borging van innovatie en scholing binnen de betrokken instellingen nodig, waarvoor meestal niet direct geld beschikbaar is. (Wij zullen daar bij nieuwe aanbestedingen attent op zijn.)
C. Ontwikkeling en Innovatie
Naast de scholing van de medewerkers en de innovatie bij de instellingen zullen ook de actualisering van de methode en de software geborgd moeten zijn. Veel projecten zijn voornamelijk incidenteel tot stand gekomen door landelijke en Europese bijdragen. Hoe zorgen we nu met elkaar dat die ontwikkeling doorgaat. Gemeentes kunnen niet zelf het wiel blijven uitvinden en alle bijkomende kosten zelf betalen.
7. Samenvattend de vragen aan U
· De Gemeente Emmen kiest voor empowerment via de Naoberschapsbank en de Burenhulpcentrale, anderen zullen misschien kiezen voor informatie voorziening via wijkportalen van wijkbewoners of voor identiteitsversterking door het verzamelen van verhalen van bewoners. Hoe bepaalt u als gemeente of als instelling, dat een specifiek ICT instrument geschikt is en werkt voor de inzet van doelen die gesteld zijn? Hoe kom je daar achter?
· Voor innovatie en ontwikkeling is ruimte nodig; financiele en beleidsmatige ruimte. Van de welzijnsinstelling vragen wij om "nieuw voor oud" te realiseren. Hoe stelt u welzijnsinstellingen in staat innovatie en scholing op dit terrein te realiseren?
· Overheden en bedrijven hebben mogelijkheden van subsidies voor onedrzoek en ontwikkeling. Sociale innovatie kent alleen particuliere fondsen. Wordt het tijd op dit terrein ook mogelijkheden voor befondsing door de overheid te scheppen?
· Op microniveau onder burgers en in wijken is veel in beweging, maar op meso en macroniveau is heel weinig belangstelling voor dit thema zichtbaar. Hoe krijgen we daar de belangstelling en steun weer terug?
